Hiçlikte Bir An: Akıl Hastanesinden Paris Sokaklarına: Bohem Ressam Fikret Mualla

Fikret Mualla, yaşamının en sarsıcı dönemlerinden birini Bakırköy Akıl Hastanesinde geçirir. 9 aylık bu süreçte, efsanevi Başhekim Mazhar Osman gözetiminde tedavi görür. Odasını Türk edebiyatının nevi şahsına münhasır ismi Neyzen Tevfik ile paylaşır. İki marjinal figürün aynı mekanda buluşması, dönemin entelektüel buhranlarını da gösterir. Ressamın dış dünya ile tek iletişim aracı arkadaşlarına yazdığı mektuplardır. Özellikle Fikret Adil'e gönderilen satırlarda, çevresindeki serseri kalabalıktan duyduğu rahatsızlık öne çıkar. Oradayken en büyük isteği dışarıdan birileri tarafından ziyaret edilmektir. Hastanede kapatılma hali sona erse dahi, denetim korkusu peşini hayatı boyunca bırakmaz.

Başhekim Mazhar Osman, Bakırköy, Mazhar Osman ve Neyzen Tevfik

Bu kadar ağır psikolojik yük taşıyan bir insanın tuvalleri, sanat tarihinin en neşeli ve renkli kompozisyonları arasında yer alır. Sanatçı, içsel sıkıntılarını resimlere yansıtmaz aksine orada yepyeni ve aydınlık bir evren kurar. Acı ile renk arasındaki bu tuhaf mesafe, onun varoluşsal dayanıklılığına da dikkat çeker. Resim yapmak, onun için alternatif bir yaşama dönüşür. Ruhsal çöküntüler, yerini parlak sarılara, mavilere, pembelere ve canlı kırmızılara bırakır. Zihinsel karmaşasını estetik bir formla etkisiz hale getirir.

1946 yılında Paris sokaklarında Picasso ile karşılaşır. İspanyol ressam ona mesleki bir işbirliği teklif eder. Mualla, bu öneriyi hiç düşünmeden geri çevirecek kadar bağımsız bir karaktere sahiptir. Aynı özgürlük tutkusu, onu Picasso tarafından kendisine hediye edilen değerli bir çizimi elden çıkarmaya yöneltir. Ertesi sabah komşu ressama sattığı bu tablonun parasını hızlıca içkiye yatırır. Günübirlik yaşayan bir bohem olarak, maddi değerleri reddeder. Resmin ekonomik karşılığı onun umurunda olmaz. Tuvalin başından kalkınca, eserin kendisi de ustası için anlamını yitirir. Her çizim, artık dış dünyaya ait sıradan bir nesneden farksız olur.

Picasso ve Fikret Mualla

İstanbul'da başlayan yaşamı, Münih ve Berlin'de resim eğitimiyle devam eder. Tekrar döndüğü ülkesinde Bakırköy kliniklerinde zorunlu bir kesintiye uğrar. Ardından Paris caddelerinde yoksulluk içinde devam eder ve nihayetinde Fransa kırsalında yer alan küçük bir köyde, felçli bir bedende sona erer. Bu trajik yaşam öyküsü, sanatçının eserlerindeki iyimserlik ile büyük bir tezat oluşturur. Zıtlıkların bu kesişimi, yaratıcılığın temel kaynağını da açıklar. İnsan doğası, maruz kaldığı yıkımı ancak üretken bir enerjiye dönüştürerek dengeler. Mualla, toplumsal normlara uyum sağlamayı reddederken, sanatında sadece kendi kurallarını belirler. Hayatın getirdiği zorlukları, boyaların sağladığı sınırsız imkanlarla aşar.

Fikret Mualla, Paris kafelerini, sokak satıcılarını, barları ve pazar yerlerini resmeder. Gündelik hayatın sıradan anlarını, kendi iç dünyasının filtresinden geçirerek ebedileştirir. Ancak bu eserin fiziksel kalıcılığına yönelik bir hırs içermez. O sadece eylemine odaklanır. Paleti eline aldığında, dış dünyanın tüm kaosu aniden susar. Toplumdan dışlanmışlık hissi, figürlerinin aralarındaki sıcak etkileşimlerle ve renklerin uyumuyla yok olur. Resimlerindeki karakterler genellikle birbirleriyle konuşur, güler veya içki içer. Yalnızlık çeken sanatçı, fırçasıyla kendine kalabalık ve neşeli bir çevre çizer.

Picasso çizimini satması, yalnızca maddi bir ihtiyaçtan kaynaklanmaz. Bu olay, sanata atfedilen kutsallığı yerle bir eder. Otoriteyi ve şöhreti tanımaz. Dönemin en büyük ressamının bile eseri, bir şişe şarabın sunduğu anlık kendinden geçmeye eşdeğer hale gelir. Mülkiyet kavramına karşı olan bu tavır, kapitalist sanat piyasasına yönelik bilinçdışı bir eleştiridir. Bahsi geçen eserin değeri yıllar sonra katlanarak artar. Ancak Fikret Mualla bu artışı hiçbir zaman öğrenemez. Bilse dahi, bu durum onun için önemli olmazdı. Gerçek sanatçı, nesneye tapınmaz. Üretim süreci biter bitmez eseriyle vedalaşır.

YOUTUBE

Sanatçının sansürsüz doğallığı tarihi belgeler aracılığıyla günümüze ulaşır. Tımarhane Köşesi adlı eser ve o döneme ait diğer çizimler, Kültür Bakanlığı tarafından yayınlanan Yeni Adamdan Desenler kitabında yer alır. 28 Ağustos 1937 tarihli mektup alıntıları da belgesel kaynaklara dayanır. Paris dönemi anıları ve Picasso ile yaşanan olaylar ise Abidin Dino'nun aktarımlarında ve Hıfzı Topuz'un 'Pariste Bir Türk Fikret Mualla' kitabında bulunur. Bu kaynakların birleşimi, ressamın psikolojik derinliğini anlamak için somut veriler sunar.

Yeni Adam Dergisinden Çizimler, 1936-1937

Sanrılar, paranoyalarla, sefalet ve yalnızlık içinde barlar, tımarhaneler, sokaklar ve karakollarda geçen yaşam... Fırtınalı zihinsel hallerini sanatın disipliniyle biçime kavuştururken, acıyı yıkıcı bir his olmaktan çıkarır. Fikret Mualla, varoluşsal sancılarını sarı, mavi ve kırmızının parlak tonlarında eritir. Hastane odasının soğuk duvarların yerini sıcak Paris kafeleri alır. İçsel çatışmaları, estetik bir dengeye ulaşır. Gerçek hayatta bulamadığı huzuru, dışa vurduğu yeteneğinde yakalar. Sanat, onun için tek kurtuluş alanı olur. Geriye binlerce eser bırakan Mualla, sadece resim yaparken sakinleşir. Bu hikaye, yaratıcılığın her türlü engeli aşabileceğini açıkça kanıtlar.

Vincent van Gogh'un ve Fikret Mualla'nın yaşamları yoksulluk, dışlanmışlık ile derin ruhsal dalgalanmalar eksenindedir. Toplumsal normların dışına düşen bu iki deha, akıl hastanelerinde geçen çetin süreçleri üretime dönüştürür. -ki bence bu anlamda aslında şanslı ruhlardır. - Akademik kuralların dışında özgün dışavurumculuk anlayışı, renk ile çizgi seçimlerinde doğrudan karşılık bulur. Eserlerde bireysel yalnızlık evrensel acıyla aynı düzlemde birleşirken, sanat onlar için geçici bir kaçış değil, varoluşun ta kendisini temsil eder.

"FİKRET MUALLÂ! Altı yıl sonra bugün mektubunu aldım. Paris'te bulunduğunu ve sağ olduğunu yazıyorsun. Çok sevindim. Ressam Picasso ile yakın dost olduğunu öğrenince koltuklarım kabardı. Ama bu dostluk neye yarar ki? Hüner kendini Ankara Caddesindeki karikatür gazetelerine tanıtmaktır. Başım sıkılınca Picasso'yu görmiye gidiyorum diyorsun. Geçen gün sana bir baş resmi çizivermiş. Ne ince adam; görüyorsun ya! Picasso'nun senin için çizdiği başı ne yaptın? Hafız Osman vavı gibi mezada mı çıkardın yoksa? Hoş; bana gönderecek değilsin ya! Hem senden Picasso'nun başını isteyen yok ki! Sakın bu günlerde buralara geleyim deme! Memlekette ressama itibar çoğaldı. Mahmut Cûda gibi sen de Coğrafya Enstitüsünde resimci olur kalırsın! Hem burada ikinci bir Picasso yok ki başın sıkıldıkça sana baş çizsin. Eski Yeni Adam'lar için çizdiğin resimleri bir araya getirip Fikret Muallâ Resim sergisi diye bir sergi açacak olsam yer kirası isterler. Picasso'nun en aziz dostunun resim sergisi diye açacak olursak resimlerin hepsini satar, parasıyla da sana bir şişe zeytinyağı alıp gönderirim.Fikret Muallâ! Ben senden daha yaşlı, daha görgülüyüm. Hazır eline fırsat geçmişken kunduracılık öğren! Burada bir çift iskarpin tam doksan liraya satılıyor. Picasso'dan fayda yok sana! Aklını başına topla artık! (Yeni Adam, 1945)

Ayrıca Bakınız:

Ölümünün 46. yılında Fikret Mualla

19. Yüzyıl Melankoliği: Van Gogh - Hüzünden Coşkuya

_______________________________________

*****Bu sayfalardaki yazıların tüm hakları yazara aittir. Sadece kaynak gösterilerek, yazar adı ve orijinal sayfanın aktif linki belirtilerek alıntı yapılabilir ve paylaşılabilir. Nalan Yılmaz adıyla tüm yazılar 'Creative Commons Attribution Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License' altında tescillidir.