Hiçlikte Bir An: Moda’nın Sakinliğinde Zaman Dışı Karşılaşmalar

Pappa’nın Üçlüsü ve Vedat Tek’in Deniz Kapısı

Kadıköy sokaklarında plansızca yürürken (tam bir flânerie haliyle) gözün taşa, demire ve cephe ritmine çarpması tesadüf değildir. Binalar, kentin sessiz anlatıcıları olarak önümüzde uzanır. Yürümek, sadece yer değiştirmek değil; bir kentin dekoratif hafızasını, taşın ve ahşabın dilini yüzeylerden okuma eylemidir. Bu yazıda, Moda’nın mimari kimliğini kuran efsanevi mimar Constantine P. Pappa (Pape Kalfa) imzalı üç konutun cephesine ve kentin denizle buluştuğu anıtsal kapı olan Moda İskelesi'ne yakından bakıyoruz.

Sizi, adımları yavaşlatan estetik bir rotaya davet ediyoruz.

🏛️ Mimari Algının Filozofu: Mimar Pappa (Pape Kalfa)

Moda'nın sokak dokusunu, 19. yüzyılın son çeyreğinde şekillendiren en önemli aktörlerden biri İtalyan asıllı Rum mimar Constantine P. Pappa'dır. Kadıköy halkının "Pape Kalfa" olarak andığı bu zihin, Paris’te École des Beaux-Arts geleneğinden beslenir. Onun tasarımları, Batı'nın akademik mimari disiplini ile İstanbul’un sayfiye esnekliğini bir araya getirir. Pappa, cephelerde tuğla ve taşı titiz bir geometrik düzenle kurgulayarak semtin Levanten aristokrasisine mekânsal bir kimlik kazandırır. Sokaklar arasında yapacağımız bu yürüyüş, aslında onun üslup geçişlerinin de izini sürmektir.

I. Pappa’nın Moda İzleri: Üç Konut, Üç Farklı Karakter

Aynı iradenin, semtin farklı köşelerindeki bu yapıları; dönem sosyolojisinin, aile yaşantılarının ve geç Osmanlı entelektüel dünyasının taşa geçmiş halidir.

1. Sarıca Arif Paşa Köşkü (1898 - 1903)

Moda Caddesi üzerinde yükselen beş katlı bu yontma taş konak, kütlesel ağırlığıyla bölgenin ilk çok katlı ve büyük ölçekli sivil yapısıdır. Sultan II. Abdülhamid’in saray hekimi olan Eğribozlu Dr. Arif Paşa (Sarıca) adına inşa edilen bina, neoklasik tarzın semtteki en olgun temsilcisidir.

I. Dünya Savaşı yıllarında İngiliz işgal kuvvetleri tarafından boşaltılan köşk, iki sene boyunca Ermeni Okulu olarak kullanılır. Kurtuluş Savaşı sonrasında yeniden Sarıca Ailesi'ne devredilen mülk, ünlü piyanist Ayşegül Sarıca’nın doğumuna ve ömrü boyunca sürdürdüğü müzikal yolculuğuna ev sahipliği yapar. Cumhuriyet’in ilanından bu yana aynı aile tarafından konut işleviyle korunması, yapıyı yaşayan bağımsız bir hafıza mekanı haline getirir.

Sarıca Arif Paşa Köşkü (1898 - 1903)

Geleneksel Osmanlı mimarisindeki orta sofalı yerleşim planını benimseyen konakta mimar, hiyerarşik bir iç sirkülasyon tasarlar. Giriş katı doğrudan cadde cephesine açılır ve Dr. Arif Paşa’nın özel yaşam alanı olarak işlev görür. Üst katlara ise bahçe içindeki saçaklı ikinci bir kapıdan ulaşılır; kat sahanlıklarındaki çift kanatlı kapılar da daireleri birbirinden ayırır. Bodrumda yaşayan hizmetlilerin kullandığı bağımsız servis merdiveni ise her katın mutfağına ve sofasına gizlice bağlanarak konak içi sosyal trafiği birbirinden yalıtır.

Cephe tasarımında, kesme taş işçiliğinin getirdiği dikey etki, katları ayıran farklı geometrideki silmelerle ve yatay çizgilerle dengelenir. Ana girişteki iyon başlıklı dört sütun, katı simetri ve pencerelerin üzerindeki üçgen alınlıklar gibi neoklasik özellikler köşke saray gibi bir görünüm ve anıtsallık katar. Yapının bahçesi, üç metre yüksekliğinde yığma taş duvarlarla ve yarım ay şeklindeki bir araç yoluyla caddeye bağlanır. Ancak 1930 yılında caddeden tramvay hattı geçirilince, bahçe duvarları yıkılarak geriye çekilir, ana demir kapı kaldırılır ve yapının yolla kurduğu ilk özgün mesafe bozulur.

2. Frederici Evi / Sarı Köşk (1901)

Fazıl Paşa Sokak’ta aniden beliren bu karakteristik sarı bina, bölgenin kurucu aristokrat ailelerinden Tubinilerin kızı Anet ile İtalyan tüccar Fransuva Frederici’nin evliliğiyle hayat bulur. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Kadıköy Moda’nın çok kültürlü Levanten yaşantısını yansıtan, Viktoryen ve Eklektik Seçmeci özelliklere sahip tarihi bir yapıdır. Dönemin Avrupa mimari trendlerini İstanbul'un sayfiye dokusuyla birleştirir.

İngiliz Viktoryen konutlarda tercih edilen pürüzsüz sarı dış boyası, dikey pencereleri çevreleyen açık renk taş söveler ve yeşil panjurlarla estetik bir kontrast yakalar. Pencere kemerlerinin tam merkezinde, dizilimini kesen hareketli/rustik kilit taşları bulunur. Bu taşlar, dışa doğru belirgin çıkıntılarıyla cepheye derinlik ve ritim kazandırır. Taş duvarlar ve ferforje parmaklıklarla sokaktan yalıtılan ferah bahçesi, dönemin mahremiyet ile peyzaj anlayışını günümüze ulaştırır.

Frederici Evi / Sarı Köşk (1901)

Yapının sokakla kurduğu samimi ilişki, cephe ortasındaki giriş kapısında somutlaşır. Sokak kotundan zarif taş basamaklarla yükselen bu giriş, üstünde yer alan hafif ve şeffaf cam markiz (sundurma) tasarımıyla dikkat çeker. Dönemin demir zanaatkarlığını sergileyen ağır ferforje süslemeler ve işçilikli kapı tokmağı, binanın koruyucu karakterini vurgular. İç mekandaki yüksek tavanlı salon yerleşimi ve geniş pencereler, sakinlerinin konfor odaklı Levanten yaşam standardını belgeler. Uzun yıllar boyu bir aile meskeni olarak kullanılan ve özgün dokusunu kaybetmeden günümüze ulaşan bu nadide sivil mimari örneği, günümüzde Umman Başkonsolosluğu olarak semtin uluslararası hafızasında yer bulur.

3. Andreas Antipa Köşkü (1906 - 1914)

Sahil şeridindeki konumuyla seçkimizin en dingin, en rüya sivil mimari örneklerinden biridir. Andreas Antipa için inşa edilen bu konut, Pappa'nın farklı üslupları birleştirme yeteneğini gösterir.

Dr. Antipa'nın inşasından sonra neredeyse hiç oturamadığı köşk, I. Dünya Savaşı yıllarında kiracısı Mehmet Ali Paşa'nın trajik intiharına tanıklık eder. 1952 yılında ise eski Tokyo Büyükelçisi Ahmet Ferit Tek ile eşi yazar Müfide Tek tarafından satın alınır. Çift, yaşamlarının sonuna kadar burayı dönemin en önemli edebi ve siyasi fikir kulüplerinden birine dönüştürür. Günümüzde ise kızları Emel Esin’in vasiyetiyle Tek-Esin Türk Kültürünü Araştırma Vakfı bünyesinde korunur.

Andreas Antipa Köşkü (1906 - 1914)

Neoklasik elementleri Art Nouveau esintileriyle bir araya getiren eklektik bir stile sahiptir. Bodrum üzerindeki iki kat ve çatı katından oluşan yapı; düzgün taş söveleri, dikey ritme sahip pencereleri ve katları ayıran yatay silmeleriyle tam bir denge abidesidir. Binanın en etkileyici yönü, neoklasik korkuluklu geniş teraslarının insanı doğrudan Marmara'nın ufkuyla hizalamasıdır.

Ferit Tek Sokağı'ndaki bu köşk; taş duvarlar ve ince işçilikli demir parmaklıklarla çevrilidir. Asırlık ağaçlar, yoğun sarmaşıklar ve mevsimlik bitki örtüsüyle kaplı saklı bahçesi, sokaktan geçen flaneurler için de gizemli bir yeşil örtü sunar.

II. Kentsel Akışta Estetik Bir Durak: Tarihi Moda İskelesi (1916 - 1917)

Pappa'nın konutlarıyla sokak aralarında kurduğumuz bağ, bizi sonunda denizin kıyısına, Mimar Vedat Tek’in başyapıtlarından birine ulaştırır. Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın öncüsü olan Vedat Tek, iskeleyi sadece bir ulaşım noktası değil, kentin denizle buluştuğu anıtsal bir kapı olarak kurgular.

Tarihi Moda İskelesi (1916 - 1917)

Cephede göze çarpan firuze, lacivert ve beyaz tonlarındaki Kütahya çinileri, neoklasik formların arasına saklanmış yerel birer mücevher gibidir. Bu çiniler, geçmişin geleneksel bağlarını modern yapılarda yeniden yaşatmayı amaçlayan Osmanlı canlandırmacılığı felsefesinin cephedeki karşılığıdır. Pencerelerdeki ahşap doğramalar ve tavan detayları, yapının anıtsal betonarme gövdesine sıcaklık verir. Deniz cephesinde yer alan geniş kemerler, içerideki insanı doğrudan manzarayla hizalayarak mekansal bir süreklilik oluşturur.

İBB Miras tarafından özgün mimari kimliğine sadık kalınarak restore edilen iskelede, artık vapur sesleri kitap sayfalarına karışıyor. Girişteki Vapur Kafe ve üst kattaki denizin dalga ritmini içeriye alan Sessiz Kütüphane, kentsel hıza karşı yavaşlamanın mekandaki izdüşümüdür. Bu nitelikli kamusal alanlar, her gün 09.00 - 21.00 saatleri arasında kapılarını ziyaretçilere açıyor.

Flâneuse'ün ve Flâneur’ün Not Defterinden 🐢

Kaplumbağam Flâneur ile birlikte, kentsel hıza karşı yavaşlığın ritmini bu binaların taş işçiliğinde, kilit taşlarında ve iskelenin çinilerinde aradık. Her binanın önünde durup cephedeki küçük bir detayı incelemek, geçmiş zaman mimarlarının dünyasına açılan gizli bir kapıdır. Adımlarınızı yavaşlatın ve kentin sesini dinleyin.

Mimar Pappa'nın konutlarındaki üslup geçişleri ve Vedat Tek'in iskelede kullandığı geleneksel öğeler sizin mimari algınızda nasıl bir yer buluyor? Moda İskelesi'nin sakin neoklasik atmosferinde durup izlemeyi en sevdiğiniz detay hangisi?

Kentin mimari katmanlarını keşfetmeyi seven dostlarınızla bu rotayı paylaşmayı ve yürüyüş listenize kaydetmeyi unutmayın. 🗺️

_______________________________

*****Bu sayfalardaki yazıların tüm hakları yazara aittir. Sadece kaynak gösterilerek, yazar adı ve orijinal sayfanın aktif linki belirtilerek alıntı yapılabilir ve paylaşılabilir. Nalan Yılmaz adıyla tüm yazılar 'Creative Commons Attribution Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License' altında tescillidir.