Bir müzede yıllarca bize öğretilen en temel kuralı unutsak; eserlere dokunmak, yazmak, hatta onları bozup yeniden yapmak serbest olsaydı ne hissederdiniz? Geleneksel sanat tarihinde eser sanatçının elinden çıkmış, tamamlanmış ve galeri duvarında dokunulmaz bir nesne olarak durur. Burjuva estetiğinin pasif izleme kültürüne karşı etkileyici duruşlardan biri, Sabancı Müzesi'ndeki "Yoko Ono: İçses ve İçyapı" retrospektifiyle İstanbul’da.
Müzede 1950'lerin sonundan bu yana avangart akımların, Kavramsal Sanat ve Fluxus felsefesinin temellerini atan bir öncünün düşünsel mirasına tanıklık ediyoruz. Yoko Ono'nun sanatı kavramlar üzerine kurulur. Sergi, müzenin duvarlarını aşarak Boğaz'a nazır bahçeye yayılırken mekân, bu zihinsel akışın bir uzantısı olur.
Kavramsal sanatın en temel ilkesi, sanat eserinin fiziki bir varlığa ihtiyaç duymadan, yalnızca bir fikir olarak da var olabileceğini savunmasıdır. Yoko Ono’nun 1964 tarihli başyapıtı Greyfurt kitabı, bu felsefenin ilk yazılı anayasası kabul edilir. Duvardaki dökümanlar yapılması veya hayal edilmesi gereken eylemleri gösterir.
Örneğin, bahçede rüzgarda savrulan Hayatı Sev, Nefes Al, Düşle ve Uç yazılı talimat flamaları, gücünü izleyicinin bilincinde başlattığı uçucu hareketten alır. Ono’nun talimatları herkes tarafından çalınabilecek birer müzik notası gibidir; her katılımcı onu yeniden besteler.
Geniş Salonda Kimlik, Hafıza ve Otorite Yüzleşmesi
Müzenin geniş salonuna adım atıldığında, Fluxus akımının sanat hayattır mottosu çok daha tekinsiz ve belgesel bir tonda hissedilir. Salonun ortasında yer alan Şaşırt / Labirent enstalasyonu, şeffaf pleksiglas yapısıyla kamusal alan ile özel yaşam arasındaki sınırları absürt bir dille tersyüz eder. Ayakkabılar çıkarılarak girilen bu labirentin merkezindeki gündelik eşya, gezeni mekansal bir sorgulamaya iter.
Aynı ortamda bir duvar boyunca yan yana dizilen ve altlarında "Doctor III" gibi soğuk tıbbi notlar yazan Dikey Hafıza fotoğrafları yer alır. Bu bulanık portreler, tek bir erkeğe ait görünse de aslında John Lennon, sanatçının oğlu Sean ve kendi babasının yüzlerinin dijital birleşimidir. Sanatçı, kişisel geçmişindeki eril otorite figürlerini bu melez yüzde toplar, Karşı taraftaki Ceza Kolonisi fotoğraflarıyla modern sistemin insanı kuşatan güvensiz duvarlarını belgeler. Franz Kafka’nın öyküsünden ilham alan bu alan, bizi insanlığın kendi eliyle meydana getirdiği izolasyon mekanizmalarıyla karşılaştırır.
Ortaklığın Gücü: Tamir Parçası ve Renk Katma Resmi
Yoko Ono’nun sanatı, izleyiciyi pasif bir gözlemci olmaktan çıkarıp aktif birer özneye dönüştürür. Bu durumun en ilginç ve katılımcı örneği, üst katta yer alan Onarma Parçası / Tamir Parçası masalarında yaşanır. Ziyaretçilerin elleriyle kırık porselenleri iplerle birbirine kenetlediği bu alan, zihni dinlendiren bir terapi gibidir. Porselenin çatlaklarını sararken, aslında dünyadaki toplumsal kırılmaları ve kendi içimizdeki incinmiş tarafları iyileştirmeyi keşfederiz.
Benzer bir kolektif hareket yan yana duran iki dikey tuvalden oluşan Renk Katma Resmi enstalasyonunda da kendini gösterir. Ziyaretçilerin kalemlerle özgürce boyadığı bu alan, her an değişen yapısıyla sanatın durmaksızın gelişen bir süreç olduğunu kanıtlar.
Teknolojiyi Doğaya Teslim Etmek: Gökyüzü Televizyonu
Serginin erken dönem video sanatı öncülerinden olan Gökyüzü Televizyonu, teknolojinin kitle iletişim araçlarıyla yarattığı gürültüyü tersine çevirir. Müzenin çatısındaki kameradan gelen kapalı devre canlı yayınla dışarıdaki bulut hareketlerini ekrana taşır. Televizyon gibi endüstriyel bir eşya, dışarıdaki sonsuzluğu içeri alarak doğanın ritmine teslim olur.
Sadece kulaklıkla sesin duyulduğu video enstalasyonunda ise dış dünyaya tamamen kapanırız. Şapkalı ve gözlüklü ikonik tarzıyla ekranda beliren Yoko Ono'nun vokal performansları, serginin temelini oluşturan İÇSES anlayışını doğrudan hissetmemizi sağlar.
Varoluşsal Bir Mirasın Son Durağı
Kavramsal bir serüvenin son durağında müze dükkanına uğramak, hemen peşinden Boğaz'a karşı kısa bir kahve molası vermek, sergideki yoğun anlamları zihinde özümsemek için dingin bir fırsat sağlar. Yeniden bahçeye çıkıldığında, Gökyüzü Merdivenleri ve Dilek Ağacı’na asılmış yüzlerce umut notu rüzgarda savrulur.
Deniz yoluyla Emirgan'dan ayrılırken, Yoko Ono'nun tüm dünyaya yaydığı asıl işaretle belirginleşir: Varoluşsal bir miras. Fluxus bize yaşamın her anında bir sanat eylemi sunarken, Kavramsal Sanat ise kalıcı olanın düşünceler -özsel ifadeler- olduğunu vurgular. Ono'nun atölyesinde bilerek yarım bıraktığı bu hikaye, bizim katılımımızla ve izlerimizle süreklilik kazanır.
Sergiyle ilgili videomu yukarıdan izleyebilirsiniz. Yoko Ono’nun bu interaktif ve bitmemiş dünyasında, sanatın sadece somut bir olgu değil, bir eylem olduğu görüşüne yakınlık duyuyor musunuz? Sizce bir eserin değerini sanatçının yeteneği mi belirler, yoksa izleyicinin onunla kurduğu fiziksel bağ mı?
----------------------------------------------------------------------------------
Ek:
| Kavramsal Sanat | Fluxus | |
|---|---|---|
| Ana Odak | Nesnesiz, entelektüel fikir, zihinsel süreç | Gündelik hayat, anlık akış, geçicilik |
| Tonu | Daha ciddi, felsefi ve analitik | Eğlenceli, absürt, ironik ve oyunbaz |
| Yöntem | Yazılı talimatlar, belgeler, tanımlar | Canlı performanslar, etkinlikler, Happeningler |
| İzleyici Rolü | Zihnen anlama ve tamamlama | Fiziksel olarak eyleme katılma ve deneyimleme |
Yoko Ono Sergisindeki Yansımaları:
Kavramsal Sanat Örneği: Bütün taşları beyaz olan satranç takımı. Burada satranç tek renkle barış içinde savaşmanın imkansızlığını simgeler. 1964 tarihli 360 sayfalık Greyfurt adlı kült kitabında ise ne yapılacağına dair yönlendirici yazılar yer alır. Klasik sanat eserlerini reddeden kitap, okuyucunun zihninde veya günlük hayatında uygulaması için tasarlanmış şiirsel ve soyut talimatlardan oluşur.
Fluxus Örneği: Dilek Ağacı. Gündelik bir etkinlik olan dilek dileme ritüeli, ziyaretçinin katkısıyla kolektif bir sanat performansı olur.
______________________________
*****Bu sayfalardaki yazıların tüm hakları yazara aittir. Sadece kaynak gösterilerek, yazar adı ve orijinal sayfanın aktif linki belirtilerek alıntı yapılabilir ve paylaşılabilir. Nalan Yılmaz adıyla tüm yazılar 'Creative Commons Attribution Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License' altında tescillidir. 
________________________________
Hiçlikte Bir An'ın yeni yazıları için buraya tıklayarak e-posta bültenine abone olabilirsiniz.
0 comments :
Yorum Gönder