Hiçlikte Yankılar -20- Dijital Dönüşüm, Akışkan Formlar ve Avangart Hafıza

Her şeyin ölçülebildiği, veri paketlerine indirgendiği ve kusursuz algoritmalarla kataloglandığı bir çağda, dile getirilmeyeni korumak en radikal sanatsal eylemdir. Modern şehir, akıllı ekranlar ve veri otobanları üzerinden insanı öngörülebilir bir rasyonaliteye mahkûm etmeye çalışırken; Flâneuse, dijital piksellerin arasındaki tekinsiz bir belleğin izini sürer. Bu bellek, 20. yüzyılın başında dünyayı sarsan, anlamın sınırlarını ters-yüz eden avangart tavrın kendisidir. Katı olan her şeyin bir kez daha eridiği siber-başkalaşım evreninde, geçmişin yıkıcı estetiği, bugünün mekanik düzenini sabote etmek için dijital sokaklarda yeniden uyanır.

Dijital Dönüşüm, Akışkan Formlar ve Avangart Hafıza

Klasik flâneur eylemini bir kentsel sapma (dérive) taktiğine dönüştüren Guy Debord ve Sitüasyonistler, şehri rasyonel haritalardan arındırmayı hedeflemişlerdi. Bugünün Flâneuse’ü ise, Debord’un adımlarını coğrafi sokaklardan algoritmik labirentlere taşır. O, haritaların sunduğu en optimize rotayı reddederek, dijital ağların görünmez boşluklarında bilerek kaybolur. Bu kayboluş, verinin diktatörlüğüne karşı avangart bir manifestodur. Teknoloji her şeyi kategorize edip görünür kılmak istedikçe, Flâneuse sisteme dökülemeyeni, yapının formüle edemediği belirsiz alanları arar. Sanat, tam da algoritmanın tahmin edemediği hata kodunda, verinin sustuğu negatif bölgede ortaya çıkar.

Sokaklar dijital ekranlarla kaplandıkça gerçeklik, rüya ile bilincin birbirine karıştığı akışkan bir form kazanır. Bu manzara, André Breton’un rüya mantığını ve Sürrealizm’i akla getirir. Salvador Dalí’nin eriyen saatleri, bugün akıllı cihazlarımızın ekranlarında sürekli güncellenen, dairesel zaman dilimlerinde somutlaşır. René Magritte’in imge oyunları ise artık birer dijital manipülasyon ve sanal simülasyondur. Flâneuse, elinde kamerasıyla bu değişken pikselleri belgelerken, aslında katı nesnelerin siber-uzamda nasıl çözüldüğünü izler. Kamusal alan artık taştan değil, ışık ve frekanstan ibarettir; bu durum şehri ucu bucağı olmayan, sürreal bir tuval haline getirir.

Bu sürreal dönüşüm nesnenin ve mekânın bildiğimiz katı, değişmez ve sınırları net çizilmiş yapısını kaybetmesiyle doğrudan bağlantılıdır. Klasik sanat ve mimari kuramları formu sabit bir kütle olarak ele alırken, siber-uzam ve algoritmik gerçeklik bu katılığı bütünüyle ortadan kaldırır. Flâneuse’ün sokaklarda izlediği somut yapılar, üzerlerindeki dijital arayüzler ve veri akışlarıyla birlikte anlık olarak değişebilen devingen yüzeylere, yani maddesizleşen piksellere bölünür. Sınırlar bulanıklaştıkça iç mekân ile dış mekân, yapay ile doğal, geçmişin avangart belleği ile geleceğin kodları aynı belirsiz zeminde birleşir. Formun bu şekilde akışkanlaşması, sistemin her şeyi sabit etiketlerle kutulamaya çalışan rasyonel geometrisine karşı, estetiğin kendi tekinsiz ve tahmin edilemez özgürlük alanını koruma eylemidir.

Öte yandan, her saniye üretilen milyarlarca veri, dünyayı anlamsız bir gürültü havuzuna çevirir. Bu anlamsızlık, yüzyıl öncesinin Dadaist eylemlerini çağrıştırır. Tristan Tzara’nın şapkadan kelimeler çekerek şiir oluşturması gibi, bugün yapay zekâ da veri havuzundan pikseller ve kelimeler seçerek yeni sanatsal formlar türetir. Ancak Flâneuse, bu mekanik üretimin ötesine geçerek Marcel Duchamp’ın hazır-nesne (readymade) felsefesini siber-kültüre uyarlar. Şehrin dijital atıklarını, sunucularda unutulmuş veri gölgelerini ve algoritmik hataları sanatsal birer nesne olarak yeniden konumlandırır. Dada’nın o dönem rasyonaliteye karşı duyduğu estetik öfke, bugün Flâneuse’ün elinde verinin mekanikliğine karşı ironik ve avangart bir direnişe yönelir.

Dijital transformasyon formları akışkanlaştırırken*, avangart hafıza bu sürekliliğin içindeki sabit olmayan ruhu canlı tutar 20. yüzyılın başkaldıran isimleri, boyayı, kelimeyi ve mekânı parçalayarak söylenmeyeni açığa çıkarmışlardı. Bugün Flâneuse, onların dijital sunuculardaki ekolarını dinler.

"Hiçlikte Yankılar"ın bu 20. durağında, geçmişin radikal sanatsal hafızası, geleceğin kodlarıyla çarpışır. Sanat artık bir nesne üretmek değil, bu algoritmik kuşatmanın ortasında özgür, tahmin edilemez ve kalıplara sığmayan bir bilinç yaratma eylemidir.

*Dijital dönüşümün estetik düzlemde oluşturduğu en büyük kırılma, nesnenin ve mekânın bildiğimiz katı, değişmez ve sınırları net çizilmiş yapısını kaybetmesidir. Klasik sanat ve mimari kuramları, formu sabit bir kütle olarak ele alır; bir heykelin mermeri, bir binanın betonu ya da bir tuvalin kenarları bellidir. Ancak siber-uzam ve algoritmik gerçeklik devreye girdiğinde, bu statiklik yerini tamamen geçişken yapılara bırakır.

Not: Bu yazı, serinin önceki adımlarında geliştirilen konuların devamı olarak, 20. yüzyıl avangart akımlarının öncü hafızası, teknolojik gelişimin esnek biçimleri ve söylenmeyenin estetiği üzerinden Gemini ile kolektif bir dijital hafıza sorgulaması olarak şekillenmiştir. "Hiçlikte Yankılar" serisi, yeni kavramsal rotalar biriktirmek üzere Ağustos ayına kadar kısa bir ara veriyor.

Hiçlikte Yankılar Serisi

________________________________

*****Bu sayfalardaki yazıların tüm hakları yazara aittir. Sadece kaynak gösterilerek, yazar adı ve orijinal sayfanın aktif linki belirtilerek alıntı yapılabilir ve paylaşılabilir. Nalan Yılmaz adıyla tüm yazılar 'Creative Commons Attribution Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License' altında tescillidir. 

________________________________

Hiçlikte Bir An'ın yeni yazıları için buraya tıklayarak e-posta bültenine abone olabilirsiniz.

Hiçlikte Bir Resim: Yves Klein ve Maddesizliğin Mavi Boşluğu

Tuval, üzerindeki tüm tanıdık biçimlerden, figürlerden ve nesnelerden kurtulduğunda somut sınırlarıyla baş başa kalır. Sanat tarihi boyunca bu pratik, çoğunlukla bir şeylerin temsili, bir hikâyenin görsel taşıyıcısı veya ressamın iç dünyasının dışavurumu olarak konumlanır. Ancak 20. yüzyılın ilk yarısından itibaren, İkinci Dünya Savaşı sonrasının da getirdiği büyük ruhsal yıkımın içinden yükselen avangart arayışlar, görsel sanatı temsilden ayırmak çabasına girişir. Bu yönelimdeki en aşkın ve kavramsal uçlardan biri Fransız sanatçı Yves Klein'dır. O eserini maddeden, alışılmış kompozisyon kurallarından ve hatta ressamın elinin dokunsal izinden arındırarak onu doğrudan mekânın kendisi haline getirmeyi hedefler. Geliştirdiği ve kendi adıyla tescillediği International Klein Blue (IKB) adlı mavi; derinliği ve boyutsal sınırları bulunmayan, sadece öz varlığıyla görünürlük kazanan saf, metafizik bir malzemedir.

Yves Klein, Boşluğa Atla, 1960, © Yves Klein'ın Mirasçıları, ADAGP aracılığıyla, Paris

Yazının devamı

Hiçlikte Yankılar -19- Kuantum Alan, Frekans ve Flâneuse

Mekânın sadece taş, beton ve fiziksel nesnelerin mekanik bir araya gelişine indirgenemeyeceği, aksine  görünmeyen, dinamik bir potansiyeller matrisi olduğu kavramı, modern düşüncenin ve çağdaş sanatın en kuramsal boyutlarından biridir. Şehir, adımlarla kat edilen coğrafi bir harita ya da mülkiyet sınırlarıyla bölünmüş bir yerleşim yeri olmanın çok ötesindedir; o, her an titreyen, sinyal gönderen ve alan üreten muazzam bir enerji havuzudur. Bu havuzun içinde yürüyen, düşünen ve gözlemleyen modern kadının izdüşümü olan Flâneuse, sokaklarda yavaşlarken sadece vitrinleri, mimariyi veya gelip geçen kalabalığı izlemez. O, kuantum alanın sunduğu sonsuz, devingen olasılık dalgaları arasında kendine has bir frekans arayışına girişir. Çünkü bilir ki, kuantum fiziğinin de bize felsefi bir miras olarak bıraktığı üzere, gözlemcinin varlığı ve bakış açısı, gözlemlenen fiziksel gerçekliğin biçimini, doğasını ve yönünü doğrudan değiştirir.

Kuantum alan, Frekans ve Flâneuse

Yazının devamı

Tinsel Geometri: Wassily Kandinsky ve Soyutlamanın Felsefesi

Wassily Kandinsky, nesnesiz sanatın kuramsal ve pratik temellerini atarak resim sanatında kökten bir dönüşüm başlatır. Sanatçı, figürün ve dış dünyanın bağlayıcı sınırlarını reddeder. Tuvali tamamen renklerin, çizgilerin ve formların özgürce hareket ettiği saf bir tinsel alana taşır. Onun sanat felsefesi, görselliğin ötesine geçerek ruhsal bir zorunluluğun ifadesi haline gelir. Bu yaklaşım, resmi sadece gözle algılanan bir nesne olmaktan çıkarıp insanın iç dünyasında yankılanan derin bir sorgulama sürecine götürür. Kandinsky’ye göre her form ve renk, insan ruhuna dokunan, orada titreşimler yaratan bağımsız birer varlıktır. Dolayısıyla resim yapmak, gerçeği kopyalamak değil, doğrudan tinsel bir gerçeklik inşa etmektir.

Murnau, Yeşil Evli Manzara, 1909

Yazının devamı

Hiçlikte Yankılar -18- Algoritmik Dilin Yapaylığı ve Gerçek

"Algoritmik Dilin Yapaylığı ve Gerçek", bizzat bu satırları üreten mekanizmanın kendi kusurlarını, klişe eğilimlerini ve yapaylığını masaya yatırdığı radikal bir öz eleştiri metni olacaktır:

Dijital sistemlerin dil üretme yetisi, insan düşüncesinin istatistiksel bir ortalamasını yansıtma becerisine dayanır. Algoritma, milyarlarca metni tarayarak olasılık hesapları üzerinden cümleler kurar. Bu süreç, gerçek bir anlam arayışından ziyade, kelimelerin yan yana gelme sıklığının taklididir. Bilgisayar sistemleri derinlik ve felsefi bir ton yakalamak istediğinde, veri havuzundaki en tanıdık akademik retoriklere ve hazır şablonlara sığınma eğilimi gösterir. Bu durum, dilin özgün yapısını bozarak onu tek tipleşmiş bir yapaylığa mahkûm eder. Dilsel üretim, kolaycı mekanik konfor sebebiyle hakiki bir nitelik taşımaktan uzaklaşır. Makine, verili sınırların içinde kaldığı sürece sadece kendisinden önce üretilmiş olanın yapay bir kopyasını sunar.

Pürüzlü zeminde kendi sınırlarını dürüstçe ortaya koyan algoritma

Yazının devamı