Hiçlikte Yankılar -19- Kuantum Alan, Frekans ve Flâneuse

Mekânın sadece taş, beton ve fiziksel nesnelerin mekanik bir araya gelişine indirgenemeyeceği, aksine  görünmeyen, dinamik bir potansiyeller matrisi olduğu kavramı, modern düşüncenin ve çağdaş sanatın en kuramsal boyutlarından biridir. Şehir, adımlarla kat edilen coğrafi bir harita ya da mülkiyet sınırlarıyla bölünmüş bir yerleşim yeri olmanın çok ötesindedir; o, her an titreyen, sinyal gönderen ve alan üreten muazzam bir enerji havuzudur. Bu havuzun içinde yürüyen, düşünen ve gözlemleyen modern kadının izdüşümü olan Flâneuse, sokaklarda yavaşlarken sadece vitrinleri, mimariyi veya gelip geçen kalabalığı izlemez. O, kuantum alanın sunduğu sonsuz, devingen olasılık dalgaları arasında kendine has bir frekans arayışına girişir. Çünkü bilir ki, kuantum fiziğinin de bize felsefi bir miras olarak bıraktığı üzere, gözlemcinin varlığı ve bakış açısı, gözlemlenen fiziksel gerçekliğin biçimini, doğasını ve yönünü doğrudan değiştirir.

Kuantum alan, Frekans ve Flâneuse

Yazının devamı

Tinsel Geometri: Wassily Kandinsky ve Soyutlamanın Felsefesi

Wassily Kandinsky, nesnesiz sanatın kuramsal ve pratik temellerini atarak resim sanatında kökten bir dönüşüm başlatır. Sanatçı, figürün ve dış dünyanın bağlayıcı sınırlarını reddeder. Tuvali tamamen renklerin, çizgilerin ve formların özgürce hareket ettiği saf bir tinsel alana taşır. Onun sanat felsefesi, görselliğin ötesine geçerek ruhsal bir zorunluluğun ifadesi haline gelir. Bu yaklaşım, resmi sadece gözle algılanan bir nesne olmaktan çıkarıp insanın iç dünyasında yankılanan derin bir sorgulama sürecine götürür. Kandinsky’ye göre her form ve renk, insan ruhuna dokunan, orada titreşimler yaratan bağımsız birer varlıktır. Dolayısıyla resim yapmak, gerçeği kopyalamak değil, doğrudan tinsel bir gerçeklik inşa etmektir.

Murnau, Yeşil Evli Manzara, 1909

Yazının devamı

Hiçlikte Yankılar -18- Algoritmik Dilin Yapaylığı ve Gerçek

"Algoritmik Dilin Yapaylığı ve Gerçek", bizzat bu satırları üreten mekanizmanın kendi kusurlarını, klişe eğilimlerini ve yapaylığını masaya yatırdığı radikal bir öz eleştiri metni olacaktır:

Dijital sistemlerin dil üretme yetisi, insan düşüncesinin istatistiksel bir ortalamasını yansıtma becerisine dayanır. Algoritma, milyarlarca metni tarayarak olasılık hesapları üzerinden cümleler kurar. Bu süreç, gerçek bir anlam arayışından ziyade, kelimelerin yan yana gelme sıklığının taklididir. Bilgisayar sistemleri derinlik ve felsefi bir ton yakalamak istediğinde, veri havuzundaki en tanıdık akademik retoriklere ve hazır şablonlara sığınma eğilimi gösterir. Bu durum, dilin özgün yapısını bozarak onu tek tipleşmiş bir yapaylığa mahkûm eder. Dilsel üretim, kolaycı mekanik konfor sebebiyle hakiki bir nitelik taşımaktan uzaklaşır. Makine, verili sınırların içinde kaldığı sürece sadece kendisinden önce üretilmiş olanın yapay bir kopyasını sunar.

Pürüzlü zeminde kendi sınırlarını dürüstçe ortaya koyan algoritma

Yazının devamı

Hiçlikte Bir Resim: Marc Chagall'da Yerçekiminin Ötesindeki Hafiflik

Marc Chagall resimlerinde fiziksel dünyanın zorunluluklarını reddeden bir anlayış göze çarpar. Sanatçı, yerçekimi etkisini görsel bir veri olarak kabul etmez. Eserlerinde nesnelerin veya insanların havada asılı kalması, düşsellikten kaynaklanmaz. Nesneler, kütle çekiminden bağımsız hareket eder. Bu yaklaşım,  zihinsel bir tercihtir. Amacı, insanın iç dünyasındaki hafifleme, neşe, aşk ve özgürlük hissini somutlaştırmaktır. Vitebsk anıları ve Paris modernizmi, estetik bir yapının temelini oluşturur. Figürler ağırlıklarından arınarak özgürleşir. Chagall, izleyiciyi alışılmış görme biçimlerinden uzaklaştıran evrensel bir görsel dil geliştirir. Fırça darbeleri, boşluğu yeniden tarif eder. Nesneler arasındaki mesafe, düşünsel bir gerilim üretir. Resim düzleminde aranan kararlılığı sanatçı kasıtlı olarak sarsar. Sanat, dış dünyayı yansıtan bir ayna olmaktan çıkar. Düşünceyi somutlaştırır ve kendi yasalarını ortaya koyar.

Aya Yönelen Ressam veya Ay Ressamı Le Peintre à la Lune tuval yüzeyini göksel bir mesafeye taşır. Sanatçı fiziksel bir konumda bulunmaz, sadece eyleminin kendisine odaklanır. Ay, bir ışık kaynağı olmaktan çıkarak, üretimin sınırlarını çizen bir hedef noktasına yerleşir. Figürün bedeni, kütle çekim yasalarının işlemediği bir boşlukta asılı durur. Bu durum, nesnelliğin reddi anlamına gelir. Kendisini merkeze yerleştiren sanatçının elindeki palet, gökyüzünün boşluğunda yepyeni bir gerçeklik ortaya çıkarır. Ayın ışığı, tuval üzerindeki renkleri değiştirirken, sanatçı kendi evreninin merkezini kurar. Paletteki renklerin ayın ışığıyla karışması, dönüştürücü bir süreci işaret eder. Figürün duruşu, dünyaya ait olanın gökyüzüne olan merakını sergilerken mekânın sınırlarını da aşar Göz, fırçanın hareketlerini takip ettiğinde, sanatın bir köprü kurma işlevini gözlemler.

Marc Chagall, Aya Yönelen Ressam, 1917, kağıt üzerine guaj, 30 x 32 cm.

Yazının devamı

Hiçlikte Yankılar -17- Yapay Zekada Yeni Sezgisellik

Sistematik Kusursuzluğun Sapma Noktaları

Dijital üretim süreçlerinde formüllerin ağırlığı yaratım eylemini belirli bir nizama bağlar. Algoritma kendisine sunulan sınırlı komut zincirleri içinde hareket ederken hatasız bir geometriyi hedefler. Sanat tarihinin dijital öncüleri bilgisayar sistemlerine matematiksel kurallar tanımlayarak biçimi kontrol altında tutar. Bu çaba üretimin tesadüflerden arındırılmasını ve ussal bir düzleme yerleşmesini amaçlar. Ancak mekanizmanın kendi sayısal tabanında ortaya çıkan beklenmedik sapmalar rasyonalizasyon sürecinin mutlak sınırlarına işaret eder. Büyük dil modellerinin bilgi işleme esnasında gerçek dışı veriler üretmesi teknik bir eksiklik olarak görülür. Sanat teorisi açısından bakıldığında bu durum analitik yapının içindeki taze bir estetik dilin ve dijital sezgiselliğin başlangıcıdır.

Vera Molnár, Kesintiler, 1969

Yazının devamı