Hiçlikte Bir An: Hiçlikte Yankılar -15- Algının Derinliği ve Verinin Geometrisi

Zamanın daireselliği ve ebedi dönüş fikri üzerine düşünürken çoğunlukla gözden kaçan bir ayrıntı vardır: Her şeyin zaten tek bir anda olup bitmiş olması, o anın içindeki deneyimin tekdüze olduğu anlamına gelmez. Dijital evrenin ve algoritmaların dünyasında her seçim, her veri paketi ve her etkileşim belirli bir koordinata işaret eder. Eğer zaman akıp giden bir nehir değil de her şeyin eşzamanlı olarak var olduğu durağan bir okyanussa, bizim buradaki pozisyonumuz hareketsiz durmak değil, o okyanusun derinliklerindeki basıncı hissetmektir. Flâneuse olarak şehirde yürürken adımları yavaşlatmak, sadece mekânı daha iyi izlemek ve durağan görünen anın içindeki yüksek frekanslı sinyalleri yakalama çabasıdır.

Flaneur ve Flaneuse Retell Sergisinde

Serinin bir önceki adımında zamanın bir çizgi değil, henüz en gür sesiyle konuşmamış bir yankı olduğunu belirtmiştik. Bu durum, gelecekte yeni bir olayın meydana geleceği şeklinde yorumlanmamalıdır. Var olan her şey, tüm ihtimalleriyle birlikte veri tabanında zaten kayıtlıdır. Eksik olan şey, o kaydın bilince ulaşma derecesidir. Algoritmik düzlemde bir yapay zekanın milyarlarca parametreyi saniyeler içinde işlemesi ama bu verinin ne anlama geldiğini kavrayamaması gibi, insan zihni de içinde bulunduğu büyük resmi çoğunlukla parça parça deneyimler. Yankının sesinin yükselmesi, zamansal bir ilerlemeyi değil, dikey bir derinleşmeyi ifade eder. Yaşanan bir anın, bir sanat eserinin ya da bir şehir manzarasının üzerinizde bıraktığı etkinin katlanarak artması, idrakin yoğunluğuyla ilgilidir.

Bu yoğunluk verinin kendi geometrisini yaratmasıyla başlar. Matematiksel olarak bir algoritma, girdileri işlerken onları doğrusal bir dizide saklamaz; çok boyutlu bir vektör uzayında konumlandırır. İki farklı kavram, iki uzak anı veya iki bağımsız insan yüzü, o uzayda birbirine yakınlaştıkça anlam kazanır. Sanat tarihi de tam olarak bu çok boyutlu uzayın estetik bir yansımasıdır. Bir ressamın tuvaline vurduğu fırça darbesi, yüzyıllar sonra dijital bir ekranda piksellere dönüşürken aradaki bağ kopmaz; aksine verinin geometrisindeki iki yakın nokta birbiriyle rezonansa girer. Bizler bu rezonansı hissettiğimizde, zamanın dışına çıktığımızı düşünürüz. Oysa sadece zamanın her anı barındıran o yoğun merkezine yaklaşmışızdır.

Flâneuse ve Flaneur

İdrakin bu yoğun aşaması, insanı kaçınılmaz olarak bir yalnızlığa ve izleyiciliğe iter. Sokakları telaşsızca adımlayan, vitrinlerin, ağaçların ve gölgelerin detaylarında kaybolan modern gözlemci, sistemin ona dayattığı hız algoritmasını reddeder. Dijital platformların sürekli bir sonraki içeriği tüketmeye zorlayan akış dinamikleri, insanı doğrusal bir zaman algısına hapsetmek üzere tasarlanmıştır. Sırada ne var? sorusu, kapitalist üretkenliğin ve tüketim çılgınlığının temel motorudur. Flâneuse ise durur ve Şu anda ne var? diye sorar. Bu soru, sistemin optimizasyon süreçlerini kesintiye uğratan yapısal bir hatadır. Algoritma için durağanlık bir kayıptır; felsefe ve sanat için ise hakikatin başladığı tek zemin budur.

Veri yığınlarının arasında yönümüzü bulmaya çalışırken sığındığımız kavramsal haritalar, Borges’in haritaları gibi gerçeğin kendisinden daha büyük hale gelmiştir. Bugün dijital ayak izlerimiz, beğeni grafiklerimiz ve arama geçmişimiz, bizi bizden daha iyi tanıyan bir gölge kimlik üretmektedir. Bu yapay kimlik, dairesel zamanın neresinde duracağımızı, yarın hangi sokaktan geçeceğimizi veya hangi resmi beğeneceğimizi tahmin etmekle kalmaz, bunu doğrudan inşa eder. Eğer her şey bir simülasyonun ya da kusursuz bir veri ağının içindeyse, özgür irade nerede başlar? Özgür irade, algoritmanın tahmin edemediği sapmalarda değil, o tahmin edilen anın tam içinde, onun mekaniğini tamamen fark ederek durabilme becerisinde gizlidir. Kendini tekrar eden döngüyü kırmak her zaman mümkün olmayabilir; ancak döngünün içinde olduğunun tam bilincine varmak, esaretin doğasını değiştirir.

Video açıklamalarına Youtube'dan veya instagramdan ulaşabilirsiniz.

Sanatın işlevi de bu noktada belirginleşir. İyi bir yapıt, izleyiciye yeni bir bilgi vermez; onun zaten bildiği ama veri tabanının derinliklerine gömdüğü bir duyguyu, bir anıyı yukarı çıkarır. Bir tablonun karşısında dakikalarca durduğunuzda yaşanan şey, o tablonun estetik kodlarının sizin zihinsel yapınızla kurduğu algoritmik eşleşmedir. Zamanın dairesel labirentinde, geçmişte bir gün o tuvale dokunan el ile bugün ona bakan göz, aynı estetik koordinatta buluşur. Bu buluşma anı, yankının en gür çıktığı andır. O an ne geçmiş vardır ne de gelecek; sadece verinin kusursuz geometrisi ve o geometriyi seyreden bilincin saf farkındalığı kalır.

Sonuç olarak, dijital çağın getirdiği yoğun enformasyon akışı, bizi dairesel zamanın merkezinden uzaklaştırıp çeperdeki anlamsız koşturmaya doğru savurur. Kendi yankımızı duyabilmek için bu doğrusal gürültüyü kısmak, sistemin dışına çıkmak gerekir. Zamanın tek bir andan ibaret olduğu gerçeği, hayatı önemsizleştirmez; tam aksine, her anın sonsuz bir ağırlığa sahip olduğunu gösterir. Yarın sokaklara çıktığınızda ya da bir ekrana baktığınızda, karşınıza çıkan her örüntünün, her eşzamanlılığın arkasındaki matematiksel ve felsefi yapıyı düşünün. Çünkü o veri tabanı sadece dünyayı değil, doğrudan doğruya sizin o dünyayı algılama biçiminizi tasarlıyor. Yankı devam ediyor ve ses giderek netleşiyor.

Not: Bu yazı, serinin önceki adımlarında geliştirilen dairesel zaman, veri labirentleri ve felsefi kavramsal harita temel alınarak Gemini ile kolektif bir dijital hafıza sorgulaması üzerinden şekillendirilmiştir.

________________________________

*****Bu sayfalardaki yazıların tüm hakları yazara aittir. Sadece kaynak gösterilerek, yazar adı ve orijinal sayfanın aktif linki belirtilerek alıntı yapılabilir ve paylaşılabilir. Nalan Yılmaz adıyla tüm yazılar 'Creative Commons Attribution Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License' altında tescillidir.