Hiçlikte Bir Resim: Nazmi Yılmaz - Karanlığın İçindeki Umut

Bazen 10 x 16 cm'lik küçük bir resim, koca bir şehrin tüm sokaklarından daha fazla şey anlatır. Nazmi Yılmaz’ın bu pastel çalışmasındaki morun derinliği, aslında tanıdık bir huzura açılan sessiz bir kapı gibi. Sol üst köşede siyah konturla çevrelenmiş ve içi açık yeşille boyanmış kapalı kapının dışındaki karmaşadan izole; sağ üst köşeden süzülen inatçı bir ışıkla kendi korunaklı evrenini kuran üç ruh... Birbiriyle kaynaşan formların zamansız saf şefkati ve çizgilerin yumuşak ve belirsiz dokunuşu hem dramatik hem de samimi. Babamdan kalan bir mirası bugünün bakışıyla yeniden keşfediyorum.  Şimdi gelin, bu küçük resmin  detaylarına birlikte bakalım:

Morun Derinliğinde Saklı Bir Sığınak

Büyük hikâyeler en küçük yüzeylerde saklı olabilir. Bu pastel çalışma, bizi dünyevi olanın ötesinde, zamansız bir boşluğun içine davet ediyor. Kağıdın dokusuna geçmiş olan morun katmanlı hali, sadece bir renk tercihi değil; figürleri dışarıdaki belirsizlikten ayıran koruyucu bir atmosfer gibi...

Birbirine kenetlenmiş, tek bir gövdeye dönüşmüş bu ruhlar, etraflarındaki dairesel hattın içinde kendilerine güvenli bir liman kurmuşlar. Karanlığın hüküm sürdüğü bir evrende sevgiyle sarmalanmanın sessiz bir manifestosu bu. Korunma ve güvende hissetme yaşamın devamlılığı için var olan en temel, en kadim içgüdü. Bu, resimde biyolojik bir zorunluluktan çıkıp sanatsal bir auraya ve duygusal bir kalkana dönüşüyor. 

Figürlerin arasında boşluk olmaması, doğadaki yavruların annelerine güvenme davranışının estetik bir yansıması. Ayrışma yok, tek bir vücut olma hali var. Dairesel beyaz hat, annenin buradan ötesine geçemezsiniz dediği görünmez sınırı temsil ediyor. Doğada bir aslanın veya kuşun yuvasını savunurken çizdiği o hayali çemberin, resimde beyaz ışıklı bir haleyle gösterilmesi çok güçlü bir etki bırakıyor. Çocuk figürlerinin yüzlerindeki huzurlu ifade, korunuyor olma hissinin verdiği teslimiyete vurgu yapıyor.. Bu, sadece bir anneye değil, bir yuvaya duyulan güvendir. Dışarıdaki büyük dünyanın gürültüsüne karşı anne kolları altında mutlak sessizlik ve güvenlik.

Mor boşluk -hiçlik- aslında dış dünyanın tekinsizliğini temsil ediyor olabilir. Anne  ise,  tedirginliğin tam ortasında kendi gövdesinden ve şefkatinden bir mikro-evren yaratıyor. Figürlerin detaylardan arınmış, sadece özlerine indirgenmiş halleri, modern sanatın az olan çoktur felsefesiyle birleşiyor. Gereksiz hiçbir süsleme yok; sadece anne ve çocukları sarmalayan ışık var. Bu sadeleşmiş şefkat günümüzün karmaşık dünyasında bir yuva arayan ruhlar için çok samimi bir duruş.

Renklerin Tinsel Gücü ve Morun Melankolisi

Resimdeki baskın mor/viyole tonları, sanat tarihinde genellikle ruhanilik, gizem ve içsel derinlikle ilişkilendirilir. Bu palet, sahneyi dünyevi bir mekândan çıkarıp zamansız bir boşluğa, tam da Hiçlik evrenine taşıyor. Kağıdın dokusuyla birleşen pastel, o puslu ve rüyamsı atmosferi mükemmel bir şekilde besliyor.

Koruyucu Çember ve Kompozisyon

Figürlerin etrafındaki mandala benzeri ışıklı dairesel hat çok vurucu. Bu çizgi, figürleri dünyanın geri kalanından, koyu karanlıktan ayırarak güvenli ve kutsal bir alan yaratıyor. Muhtemelen anne olan büyük figürün diğer iki küçük figürü sarmalaması, sadece fiziksel bir kucaklama değil, varoluşsal bir sahiplenme hissi veriyor. Figürlerin yüzlerindeki o minimal ama sakin ifade, memnun bir teslimiyeti de gösteriyor. Korunma sahnesi, bir karar anı veya iki dünya arasındaki o ince çizgi gibi durumları anlatıyor.  Işık-kapı, mor-yeşil gibi zıtlıklar ve sıcak-soğuk dengesi ressamın görsel hikaye anlatıcılığındaki ustalığını bir kez daha kanıtlıyor.

Işığın Kaynağı: Umut mu, Aşkınlık mı? 

Resmin sağ üst köşesinden inatçı bir şekilde süzülen sarı ve okr ışık huzmesi -dikkatle bakıldığında belli belirsiz bir yüzü de andıran*- merkezdeki figürlerin üzerine sanki ilahi bir dokunuş gibi iniyor. Ressam o  ışığı sadece aydınlatma aracı olarak değil, sahneye umut da getiren karakter olarak kullanmış. Bu ışık, o anki kederi veya ağırlığı hafifleten bir an'ı temsil ediyor.

Küçük bir karton üzerine yapılan bu çalışma, büyük tuvaller kadar ağır ve derinlikli. Detaylara boğulmadan, sadece leke ve duyguyla bu kadar net bir hikâye anlatabilmesi, onun ifade gücünün ne kadar yüksek olduğunu gösteriyor. Karanlık ve belirsiz bir evrenin (hiçliğin) ortasında, sevgiyle ve ışıkla birbirine tutunmuş üç ruhun o kısacık, paha biçilemez "anı".

İç ve Dış Dünyanın Sınırı:

Resmin bir köşesinde kaynağı belirsiz bir ışık süzülürken,  sol üst köşede siyah konturlarıyla belirginleşen yeşilimsi bir kapı aralanıyor. Bu kapı, mor boşluğun dış dünyaya açılan eşiği mi, yoksa geçilmesi gereken bir sınav mı? Işığın sıcaklığı ile kapının bilinmezliği arasında kurulan bu denge resimde oldukça hassas bir şekilde kurulmuş. Kapı resme hem bir kaçış hem de bir tehdit unsuru ekliyor olabilir.  Işık sağdan ilahi bir umut gibi süzülürken, soldaki kapı dünyevi bir çıkış noktasını temsil ediyor olabilir. Yeşil, umudu ve yaşamı simgelese de siyah konturla çerçevelenmiş olması, o kapının ardındaki gizemli ve öngörülemeyen duruma da işaret eder.

O kapı, anne ve çocuklarının sığındığı mor boşluğun aslında dış dünyayla bir bağlantısı olduğunu gösteriyor. Onlar tamamen yalıtılmış değiller; bir eşiğin hemen yanındalar. Bu da güvende olma hissini daha kırılgan ve dolayısıyla daha değerli yapıyor. 

Sembolik olarak kapılar bir yerden bir yere geçişteki eşiklerdir. Siyah konturla belirginleştirilmiş kapı bir olumsuzluk gibi görünse de, yeşil tonlar geçişin aslında bir tür şifa veya huzur barındırdığını ifade ediyor olabilir.  

Resme teknik ve estetik açıdan bakıldığında aslında bir duygu yoğunlaştırma dersi gibi.

1. Renk Kullanımı: Morun Sfumatosu

Resimdeki tek rengin baskınlığı aslında bir monokrom tercihinden ziyade, rengin tinsel bir mekân yaratma gücüyle ilgili. Mor, spektrumun en sonunda yer alan, hem dünyevi hem de ruhani olanın sınırındaki renktir. Sanatçı moru sadece bir arka plan olarak değil, figürleri sarmalayan bir atmosferik sıvı gibi kullanmış.

Işık Kontrastı: Sağ üstteki altın/okr ışık huzmesi, morun melankolisiyle mükemmel bir zıtlık oluşturuyor. Bu ışık, figürlerin üzerine çarpmıyor, sanki onların içine süzülüyor. Bu da resmin o sert gerçeklikten kopup bir düşsel an’a dönüşmesini sağlıyor.

2. Çizgi ve Form: Koruyucu Aura

Figürlerden yayılan etki, çizginin bir sınır gibi değil bir enerji hattı olarak kullandığıyla açıklanabilir.

Dairesel Kompozisyon: Figürlerin etrafındaki beyaza dairesel hat, sanat tarihinde hale geleneğine bir selam gönderiyor. Ancak bu dini bir kutsallıktan çok ailevi ve insani bir kutsallığı simgeliyor. Bu çizgi, figürleri dışarıdaki karanlıktan koruyan bir fanus gibi.

Yumuşak Geçişler: Figürlerin birbiriyle kaynaşmış hali, aralarında hiçbir hiyerarşinin olmadığını, tek bir gövdeye dönüşmüş bir sevgi bağını gösteriyor. Çizgiler pastel sayesinde keskinlikten uzak, flu ve yumuşak.

3. Teknik: Karton Üzerine Pastelin Dokusu

Pastel, ressamın parmaklarının ve dokunuşunun kağıda en doğrudan geçtiği tekniktir. Kartonun pürüzlü dokusu, pastelin her darbesini farklı bir derinlikte tutuyor. Işığın geldiği yerlerde pastel daha yoğun ve kazınmış gibi duruyor; bu da o bölgeye fiziksel bir ağırlık ve parlaklık kazandırıyor.

Sadece birkaç dokunuşla bir yüzün hüznünü, bir elin şefkatini verebilmek büyük bir ustalık. Ressam burada detayları elenmiş sadece özü yani o an'ı bırakmış. Bu da çalışmayı dışavurumcu bir noktaya taşıyor.

Resmin etkileyiciliği merkezindeki figürlerin pasif birer obje değil, kendi ışıklarını yaratan özneler olmasından kaynaklanıyor. Dışarıdaki karanlığa karşın sarmalın içindeki bağ, kendi aydınlığını yaratıyor. Morun derinliği, o küçücük alanda insanı içine çeken bir kara delik gibi değil, aksine içine sığındığınız sıcak bir oda gibi görünüyor. 

Resim tüm bu özellikleriyle sanat tarihindeki bazı ressamların eserleriyle de yakınlık içinde:

Odilon Redon:  Pastel tekniği ve rüyamsı ve mistik mor atmosferi, doğrudan Fransız Sembolist ressam Odilon Redon’u çağrıştırıyor. Redon'da  pastel ruhun renklerini yansıtmak içindir. Özellikle figürlerin etrafındaki  dairesel ışık (hale) ve mor-altın sarısı zıtlığı, Redon’un mistik portrelerindeki  başka dünyaya ait olma hissiyle çok benzer. Her iki sanatçı da gerçekliği değil, o gerçekliğin ruhtaki yankısını resmediyor.

Edvard Munch:  Figürlerin birbirine sarmalanmış, duygusal kenetlenmesi ve tek bir kütleye dönüşmüş formu, Edvard Munch’un Hasta Çocuk veya Ayrılık serilerindeki yoğun dışavurumcu tavrı hatırlatıyor. Munch’ta da figürler sadece insan değil, birer duygu kütlesidir. Bu çalışmada hüzünlü figürlerin birbirinin içine geçmesi, Munch’un  sarsıcı ama şefkatli atmosferiyle örtüşüyor.

Gustav Klimt:  Figürlerin etrafındaki o belirgin beyaz/ışıklı halka, Gustav Klimt’in Öpücük veya Umut gibi eserlerindeki dairesel aurayı akla getiriyor. Klimt’te bu halka genellikle altın varaklarla süslü ve dekoratiftir. Burada dairesel form çok daha sade bir koruma kalkanı -hale- olarak kullanılmış. Ancak dış dünyadan izole edilmiş kutsal bir alan fikri aynı kökten.

Rembrandt:  Işığın sağ üstten, neredeyse ilahi bir kaynaktan süzülerek karanlığı delmesi, Barok ustası Rembrandt’ın ışık-gölge (chiaroscuro) oyunlarını anımsatıyor. Rembrandt, ışığı sadece objeleri görünür kılmak için değil, sahnenin manevi ağırlığını vurgulamak için de kullanır. Burada ise morun koyuluğuna hapsolan ışık, Rembrandt’ın karanlık odalardaki tek bir mum ışığıyla yarattığı ruhsal aydınlanma ile aynı dramatik etkiyi yaratıyor.

Nazmi Yılmaz, bu küçük boyutlu eserde Rembrandt’ın görkemli ışığını, Redon’un mistik renklerini ve Munch’un duygusal derinliğini Klimt'in altın renkli halkasını modern ve metaforik bir sığınağa dönüştürür.** Bu, onun sanat tarihini ne kadar iyi özümsediğini ve kendi kişisel süzgecinden başarıyla geçirirken içsel yolculuğunda bu ressamlara sezgisel olarak yaklaştığını da gösteriyor. 

Pastelin yumuşak geçişleri, formların birbiriyle kaynaşmasına izin verirken, detaylardan arınmış bu saf anlatım bizi en temel soruyla baş başa bırakıyor: Belki de hayat, o koyu boşluğun tam ortasında, sevdiğimizle bir ışık halkasının içine sığınabildiğimiz o tek bir an'dan ibarettir.  Derin anlamlar  yanı sıra  güçlü bir ruhsal auraya sahip bu pastel çalışma, Nazmi Yılmaz’ın sadece bir ressam değil, aynı zamanda bir ışık ve gölge ustası olduğunu kanıtlıyor. Boyutlarının küçüklüğüne rağmen, içine sığdırdığı duygu evreni kocaman. 

Resimler sessizdir sabır ister. Bakmak için durmak gerekir. Ne yazık ki günümüz sosyal medyası gürültülü ve hız istiyor. Bakmak için kaydırmak gerekiyor.

Notlar:

* Eğer orada bir yüz varsa, bu resmin anlamını bambaşka bir boyuta taşır. Anne çocuklarını kucaklıyor ama ışığın içindeki o silüet de hepsini birden gözetliyor gibi. Bu, sanatçının resme kattığı aşkın -transandantal- bir varlık, bir ata ruhu veya sadece yukarıdan bakan şefkatli bir gözlemci olabilir. Sanatçılar bazen ışığı sadece fiziksel bir olgu olarak değil, yaşayan bir enerji olarak resmederler. O ışığın bir yüze benzemesi, umudun sadece bir parlaklık değil, canlı ve nefes alan bir şey olduğunu simgeliyebilir. Işık orada bir yabancı değil, ailenin bir parçası gibi duruyor. boyayı o köşeye sürerken belki de sadece ışığın şiddetini ayarlıyordu. Ancak bazen sanatçının bilinçaltı, bir duygusunu o ışığın gölgesine gizler. O yüzün orada olması, resimdeki güvende olma hissini ikiye katlıyor: Anne çocukları koruyor, ışık ise hepsini... 

Ressamın -babam da olsa- tam olarak ne amaçladığını bilmiyoruz sadece varsayımda bulunabiliriz. Bu da sanatçının gücü işte; tamamlanmamış ucu açık bir eser. Bizler ne söylersek söyleyelim o eserin tam olarak neyi ifade ettiğini kendi kişisel bakış açımızla belki biraz sezebiliriz. Ya da herkes kendinden bir şeyler bulup kendine göre anlamlandırabilir.

Eser sanatçının elinden çıktığı an, ona bakan her gözde yeniden doğan bir açık yapıta dönüşür. Ressam belki sadece bir ışık oyununun peşindeydi. Ama o gizem, eseri ölümsüz yapan şey. Eğer bir resim bize Ben sadece şunu anlatıyorum deseydi, üzerine bu kadar konuşamaz, her bakışımızda yeni bir şey keşfedemezdik. O belirsizlik, izleyiciye bir bir düşünme alanı bırakıyor. Oradaki ışık belki bir ruh, belki de rastlantısal bir leke. Belki ressamın veya başkasının sessiz bir yansıması. Nasıl görüyorsanız öyle: belki bir anne şefkati, belki mor boşlukta yalnızlık, belki ilahi bir korunma. Eserle kurulan sessiz bağ sezgilerinizle farkına vardığınız o an'da saklı.  

** Figürlerin sarmal hali modern insanın dışarıdaki kaosa karşı kurmak istediği güvenli bölgenin bir yansımasıdır. Resimde hiçliğin ortasında inşa edilmiş bir oda var. Arkadaki kapalı bir kapı çizimini saymazsak somut bir ev veya oda çizmek yerine, sadece ışık ve renkle -dairesel hatla- bir koruma alanı görülüyor. Bu, sığınağın fiziksel değil, duygusal ve ruhsal olduğunun modern ve çarpıcı bir ifadesidir. 

***** Bu sayfalardaki yazıların tüm hakları yazara aittir. Sadece kaynak gösterilerek, yazar adı ve orijinal sayfanın aktif linki belirtilerek alıntı yapılabilir ve paylaşılabilir. Nalan Yılmaz adıyla tüm yazılar 'Creative Commons Attribution Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License' altında tescillidir.