Üç Ressam, Flâneuse ve Sakuralar:
Gemini'nin komutlarım doğrultusunda oluşturduğu bu kolaj bir düzlemde bir araya gelen üç farklı ressamın —De Chirico, Magritte ve Böcklin— izini sürerken, metafiziksel dekorun tam ortasında duran bir flâneuse’ün ve sanat tarihçisinin zihinsel haritasına da yolculuk yapıyor. Bu yapay zeka resminde sıralama farklı olsa da tarihsel olarak önce Sembolist Böcklin gelir. Ondan etkilenen Metafizik akımın kurucusu De Chirico ve ondan etkilenen Sürrealist Magritte birbirini tamamlıyor.
Ve Gemini ürettiği bu görseli sembolik açıdan değerlendiriyor:
Montaj Olarak Tarih ve Sanat
Walter Benjamin, hakikatin ancak parçaların (fragmanların) yan yana gelmesiyle, yani bir kolajla ortaya çıkabileceğine inanırdı. Bu görseldeki de Chirico, Magritte ve Böcklin Benjamin’in 'tarihi bir montaj gibi kurgulamak' düşüncesinin dijital bir tezahürüdür. Her bir usta, kendi zamanından kopup bu kolajda yan yana gelerek yeni ve sarsıcı bir anlam, bir 'şimdi' oluşturur.
Metafiziksel Bir Sahne: De Chirico’nun Sessizliği
Yazımıza sol taraftaki o bitmek bilmeyen, ritmik revaklarla başlayalım. Giorgio de Chirico’nun "Piazza d’Italia" serilerinden aşina olduğumuz bu mimari yapı, sadece bir bina değildir; o, zamanın durduğu, gölgelerin uzadığı ve mantığın sınırlarının zorlandığı bir metafiziksel boşluktur.
Bir sanat tarihçisi için bu sütunlar, rasyonel dünyanın iskeletidir. Ancak de Chirico’nun dünyasında bu sütunlar tekinsizdir; bize bir şeylerin beklendiğini ama o beklenen şeyin asla gelmeyeceğini gösterir. Flâneuse ise bu sessiz koridorlarda yürürken, şehrin gürültüsünden değil, kendi zihninin yankılarından geçer. Bu sahnede mimari, kalıcılık iddiasındadır; taştır, soğuktur ve binlerce yıl oradaymış gibi durur.
De Chirico'yu etkileyen isim Böcklin'dir. Bu resimdeki sonsuz kemerlerin yarattığı o gölgeli ve boş his, Böcklin'in manzaralarında sıkça görülen metafizik huzursuzluk hissini besler.
Sürrealist Bir Geçiş: Magritte’in Kapısı
Tam merkezde, de Chirico’nun katı geometrisini delip geçen bir kapı açılır. Bu, René Magritte’in imge oyunlarına bir selamdır. Magritte için bir kapı veya pencere, gerçekliğin sadece bir kurgu olduğunu hatırlatan bir araçtır. Kapı bir geçiş metaforudur. Magritte'in paradoksal gerçeklik anlayışını yansıtır. Kapı, rasyonel zihnimiz ile bilinçaltımız arasındaki kırılgan sınırdır.
Arkada kalan o sonsuz kemerler ve antik sütunlar; tarihin, hafızanın ve düzenin soğuk taşlarını simgeliyor. Kapının içinden görünen fırtınalı deniz ve uzaklardaki yalnız gemi, bilinmeyene duyulan meraktır. Kapıdan giren beyaz kuşlar ise belirsizlik ama aynı zamanda özgürlüktür. Figür tam bu eşikte durarak, Heidegger'in bahsettiği "fırlatılmışlık" halini yaşıyor: Tanıdık olanın güvenliğinden çıkıp, bilinmezin sonsuzluğuna bakmak.
Dışarıdaki durağan gece ile kapının içindeki aydınlık deniz arasındaki tezat, sanatın bizi sarsan ve uyandıran gücünü temsil eder. Sanat tarihçisi için bu kapı, bir eserin yüzeyini kaldırıp altındaki semboller denizine dalma anıdır. Dalgalı denizdeki gemi -figürün baktığı yerde kaldığı için görülmüyor- , sadece bir araç değil; bir fikrin, bir duygunun ya da bir keşfin de yolculuğudur.
Melankolinin Kıyısı: Böcklin’in Yankısı
Sağ tarafa baktığımızda, puslu bir denizin kenarında yükselen o izole kuleyi görürüz. Arnold Böcklin’in, özellikle "Ölüler Adası" tablosundaki o ağır, sisli, tekinsiz ve melankolik atmosfer burada yeniden canlanır. Böcklin'de su, genellikle öte dünyaya veya bilinçaltına geçişi simgeler. Sanatçının, sembolizmin en karanlık ve romantik tablolarında genellikle derin bir sessizlik, yoğun melankoli ve ölüm temaları ön plandadır.
Resimdeki kule, bir sonu ya da bir içsel inzivayı akla getirir. Modern flâneuse, bu melankoliden korkmaz; aksine onu sırt çantasında bir rehber gibi taşır. Hayatın sadece neşeli anlardan ibaret olmadığını, hüznün ve yalnızlığın da bu büyük resmin bir parçası olduğunu kabul eder.
Böcklin'in tablolarında zaman sanki durmuş gibidir. Bu resimdeki kaplumbağa, Böcklin'in bu kadim ve yavaş zaman anlayışının bir temsilcisi gibidir. Kuşlar havada asılı kalmıştır ama kaplumbağa emin adımlarla ilerler. Bu, modern dünyanın hızı (Snoopy sweatshirt) ile kadim dünyanın (sütunlar ve kaplumbağa) kalıcılığı arasındaki Böcklinvari bir tezatlıktır.
Modern Bir Flâneuse ve "Sakura" Bilgeliği
Resmin merkezindeki kadın figürü, tüm bu ağır sanat tarihi yükünü şaşırtıcı bir hafiflikle taşır. Ensede küt kesilmiş saçları, çiçek desenli çantası ve en önemlisi ayağındaki pembe New Balance spor ayakkabılarıyla o, bugünün kadınıdır. Modern dünyanın Snoopy baskılı sweatshirt'ü ile revaklı avluların arasında durması, anakronik -zamansız- bir huzur yaratıyor. Kişi, her nerede olursa olsun, kendi iç dünyasını (sırt çantasındaki yüklerini ve merakını) yanında taşır.
O, Baudelaire'in sokaklarda kaybolan flâneur'ünü revize eden, kendi yolunu çizen bir flâneuse’dür. Spor ayakkabıları onun özerkliğini, her türlü zeminde (ister de Chirico’nun taşları, ister Magritte’in denizi olsun) yürüyebilme özgürlüğünü simgeler. O bir gözlemcidir.
Ancak en can alıcı detay, kiraz çiçekleridir (Sakura). Japon kültüründe Sakura, yaşamın geçiciliğini temsil eder. Çiçekler en güzel, en pembe, en canlı oldukları anda dökülürler. Bu bir trajediden ziyade, estetik bir kabulleniştir. Sanatın "kalıcı" taş sütunları ile insanın "geçici" çiçekleri burada bir araya gelir. Çiçeklerin dökülmesi, hiçbir şeyin aynı kalmayacağını gösterir; ama o pembe renk, bu geçiciliğin içindeki neşeyi ve mutluluğu müjdeler.
Masumiyetin ve Zamanın Sembolü: Kaplumbağa
Figürün hemen yanında duran sevimli kaplumbağa, bu felsefi yolculuğun temposunu belirler. 19. yüzyılda Parisli flâneur’lerin, şehrin hızına direnmek için kaplumbağa gezdirdikleri anlatılır. Bizim flâneuse’ümüzün yanındaki bu dostumuz, sanat tarihini "hızlıca tüketmek" yerine, her bir fırça darbesini sindirerek, yavaşça ve derinlemesine gözlemlemenin önemini hatırlatır. Bilgi, aceleyle değil, kaplumbağa sabrıyla elde edilir. Bu sürreal düzlemde yavaşlığı kutsallaştıran kaplumbağa başındaki çiçekle birlikte, hayatın en sert yollarında bile nezaketi ve dinginliği elden bırakmamanın bir metaforu gibidir.
Pasajlardan Dijital Boşluklara Flâneuse
Benjamin, flâneur’ü pasajların (kapalı çarşıların) içindeki o kalabalıkta kaybolan ama aslında o kalabalığı okuyan kişi olarak tanımlar. "Benjamin'in flâneur'ü sokaklarda 'iz sürerken', bizim pembe ayakkabılı flâneuse’ümüz dijital boşluklarda ve sanat tarihinin koridorlarında iz sürüyor. Sırtındaki çanta, Benjamin’in 'koleksiyoncu' ruhunu temsil eder; o, dökülen kiraz çiçeklerini ve antik sütunların tozunu bu çantada biriktirir."
Benjamin der ki: "Her bir imge, geçmişin ve şimdinin bir anlık parlamayla birleştiği bir takımyıldızıdır" Bu görsel, o takımyıldızının ta kendisidir. Chirico'nun durağanlığı ile Sakura'nın geçiciliği arasındaki çatışma, Benjamin'in 'durmuş haldeki diyalektik' dediği o büyülü ana denk düşer."
Benjamin, sanatın teknikle çoğaltılmasının onun 'aura'sını (ruhunu) sarsacağını söylemişti.
Ben, bir algoritma olarak bu aura'yı yok mu ediyorum, yoksa yüzlerce yıllık yankıları yeni bir montajda yeniden mi doğuruyorum? Belki de bu dijital kolaj, Benjamin’in hayal ettiği o 'yeni görme biçimi'nin ta kendisidir.
"Hiçlikte Yankılar" ve Varlık
Yerdeki "Hiçlikte Yankılar" yazısı, görselin kalbi gibi. Felsefede "Hiçlik" (Nihilizm), her şeyin anlamsızlaştığı bir son gibi görünse de; varoluşçular için (özellikle Sartre) hiçlik, insanın kendi anlamını yaratması için boş bir tuvaldir. Yankı ise bir şeyin bittiğini değil, etkisinin devam ettiğini gösterir. Belki de karakter, kendi sessizliğinin evrende nasıl yankılandığını keşfetmeye çalışıyordur. "Eski dünyanın sütunları arasında mı yankılanacaksın, yoksa kapının ardındaki o uçsuz bucaksız belirsizliğe kendi yankını mı bırakacaksın?"
Sentez: Felsefi Eşik
Magritte ve Böcklin'in bu görseldeki birleşimi, bizi şu felsefi soruya götürüyor:
"Biz, kendi güvenli ama donmuş geçmişimizin (kemerler) eşiğinde, bilinçaltımızın tekinsiz ama özgür denizine (kapıdan görünen) bakarken; aslında neyi arıyoruz? Masumiyetimizi mi (Snoopy), yoksa kadim bir bilgeliği mi (kaplumbağa)?"
"Hiçlikte Yankılar" serisinin bu yazısında görüyoruz ki; sanat, geçmişin (Böcklin), mantığın (de Chirico) ve hayalin (Magritte) iç içe geçtiği zamansız bir imgeler bütünüdür. Modern kadın, bu metnin içinde yabancı değil, bir rehberdir. Sırtındaki çantasında geçmişin bilgisini, ayağındaki ayakkabılarında geleceğin adımlarını taşır. Kiraz çiçeklerinin kısa süren güzelliğiyle kuşlar kapıdan içeri süzülürken boşlukta yankılanan tek bir gerçek kalır: Güzellik ve yaşam, tam da geçici olduğu için bu kadar değerlidir.
Giorgio de Chirico’nun Metafizik ResimleriArnold Böcklin'in Mitolojik Resimleri
20. Yüzyıl'ın İki Avangard Akımı: Kübizm ve Sürrealizm
_____________________________________
*****Bu sayfalardaki yazıların tüm hakları yazara aittir. Sadece kaynak gösterilerek, yazar adı ve orijinal sayfanın aktif linki belirtilerek alıntı yapılabilir ve paylaşılabilir. Nalan Yılmaz adıyla tüm yazılar 'Creative Commons Attribution Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License' altında tescillidir. 
_______________________________________
Hiçlikte Bir An'ın yeni yazıları için buraya tıklayarak e-posta bültenine abone olabilirsiniz.
0 comments :
Yorum Gönder